۴۰ سؤال مهم درباره داوری و رأی داور | پاسخ کوتاه و کاربردی
داوری یکی از روشهای حل اختلاف خارج از دادگاه است که در قراردادهای ملکی، تجاری، پیمانکاری و مشارکت در ساخت کاربرد زیادی دارد. بااینحال، انتخاب داور، مدت داوری، شیوه ابلاغ رأی، اعتراض، ابطال و اجرای رأی داور، هرکدام مقررات خاصی دارند.
در این صفحه به ۴۰ سؤال پرتکرار درباره داوری، بهصورت کوتاه و کاربردی پاسخ دادهایم. برای بررسی جزئیات هر موضوع نیز میتوانید از لینک مقالات تخصصی استفاده کنید.
راهنمای فوری پس از دریافت رأی داور
اگر رأی داوری به شما ابلاغ شده است، پیش از هر اقدامی تاریخ ابلاغ، متن قرارداد داوری و اصل رأی را نگهداری و بررسی کنید. شخص مقیم ایران اصولاً ۲۰ روز از تاریخ ابلاغ فرصت دارد ابطال رأی را درخواست کند. ثبت دادخواست ابطال نیز خودبهخود اجرای رأی را متوقف نمیکند.
اگر رأی به نفع شما صادر شده است و محکومعلیه ظرف ۲۰ روز از تاریخ ابلاغ آن را اجرا نکند، میتوانید از دادگاه صالح درخواست صدور اجراییه کنید.
سؤالات عمومی درباره داوری
۱. داوری حقوقی چیست؟
داوری روشی برای حل اختلاف است که در آن طرفین توافق میکنند اختلافشان بهجای دادگاه، توسط شخص یا اشخاصی به نام داور بررسی شود. داور پس از رسیدگی، تصمیم خود را در قالب رأی داوری صادر میکند.
برای توضیحات بیشتر، مطلب داوری چیست؟ را مطالعه کنید.
۲. رأی داور چیست؟
رأی داور تصمیم نهایی داور درباره موضوعی است که طرفین به او ارجاع دادهاند. رأی باید در حدود موضوع داوری، اختیارات داور و مدت تعیینشده صادر شود و نباید با قوانین موجد حق مخالفت داشته باشد.
۳. آیا رأی داوری قطعی و لازمالاجراست؟
رأی داور اصولاً مرحله تجدیدنظرخواهی عادی ندارد؛ اما اگر مشمول یکی از جهات قانونی ماده ۴۸۹ باشد، میتوان ابطال آن را از دادگاه درخواست کرد. اجرای اجباری رأی نیز از طریق دادگاه صالح انجام میشود.
۴. تفاوت رأی داور با حکم دادگاه چیست؟
حکم دادگاه توسط قاضی و در چهارچوب تشریفات دادرسی صادر میشود؛ اما صلاحیت داور معمولاً از توافق طرفین ناشی میشود. همچنین رأی داور تجدیدنظرخواهی عادی ندارد و نظارت دادگاه بر آن عمدتاً به جهات قانونی ابطال و قابلیت اجرا محدود است.
۵. داور مرضیالطرفین یعنی چه؟
داور مرضیالطرفین شخصی است که هر دو طرف اختلاف با رضایت خود او را برای رسیدگی و صدور رأی انتخاب کردهاند.
۶. چه کسانی میتوانند داور باشند؟
در اصل، هر شخص دارای اهلیت قانونی که مشمول ممنوعیتهای قانونی نباشد میتواند با توافق طرفین بهعنوان داور انتخاب شود. وکیل یا قاضیبودن شرط داوری نیست؛ اما دانش حقوقی، بیطرفی و تجربه داور اهمیت زیادی دارد.
۷. آیا مشاور املاک میتواند داور باشد؟
اگر مشاور املاک دارای اهلیت قانونی باشد، از داوری محروم نشده باشد و طرفین او را انتخاب کرده باشند، اصولاً امکان انتخاب او وجود دارد. بااینحال، داشتن نفع شخصی در معامله، تعارض منافع یا نداشتن دانش کافی میتواند مشکلات جدی ایجاد کند.
قضات و کارمندان اداری شاغل در محاکم قضایی، حتی با توافق طرفین، نمیتوانند داوری کنند.
۸. چه اختلافاتی قابل ارجاع به داوری نیستند؟
مطابق ماده ۴۹۶ قانون آیین دادرسی مدنی، دعاوی ورشکستگی و دعاوی مربوط به اصل نکاح، فسخ نکاح، طلاق و نسب قابل ارجاع به داوری نیستند. رسیدگی به مسئولیت کیفری و تعیین مجازات نیز در صلاحیت مراجع کیفری است، هرچند در بعضی موارد درباره آثار مالی یک رفتار میتوان توافق جداگانهای داشت.
مدت داوری و ابلاغ رأی داور
۹. مدت داوری چقدر است؟
در درجه اول، مدتی که طرفین در قرارداد یا توافقنامه داوری تعیین کردهاند ملاک است. اگر مدت مشخص نشده باشد، مطابق تبصره ماده ۴۸۴، مدت داوری اصولاً سه ماه خواهد بود.
جزئیات محاسبه مدت را در مطلب مدت زمان داوری توضیح دادهایم.
۱۰. مدت داوری از چه زمانی آغاز میشود؟
زمان شروع مدت به شیوه انتخاب داور و مفاد قرارداد بستگی دارد. مطابق ماده ۴۶۵، در مواردی که داور توسط طرفین انتخاب میشود، شروع مدت زمانی است که داور قبولی خود را اعلام کرده و موضوع اختلاف، شرایط داوری و مشخصات لازم به او ابلاغ شده باشد.
بنابراین صرف درج نام داور در قرارداد همیشه به معنای شروع مدت نیست.
۱۱. آیا مدت داوری قابل تمدید است؟
بله. طرفین میتوانند با توافق یکدیگر مدت داوری را تمدید کنند. برای جلوگیری از اختلاف، بهتر است تمدید پیش از پایان مدت و بهصورت کتبی انجام شود.
۱۲. اگر داور خارج از مدت رأی صادر کند چه میشود؟
اگر رأی داور پس از پایان مدت داوری صادر و تسلیم شده باشد، مطابق بند ۴ ماده ۴۸۹ باطل و غیرقابل اجراست. برای بیاعتبارکردن عملی چنین رأیی ممکن است طرح دادخواست ابطال یا ایراد در مرحله اجرا ضرورت داشته باشد.
نمونه عملی این موضوع را در پرونده ابطال رأی داور خارج از مهلت ببینید.
۱۳. صدور، تسلیم و ابلاغ رأی داور چه تفاوتی دارند؟
صدور رأی به معنای تنظیم و امضای تصمیم داور است. تسلیم رأی، ارائه آن به مرجع یا شخص تعیینشده برای ابلاغ است و ابلاغ نیز فرایندی است که طی آن رأی به اطلاع رسمی طرفین میرسد. تشخیص رعایت مدت داوری ممکن است به تاریخ صدور و تسلیم رأی وابسته باشد.
۱۴. رأی داور چگونه ابلاغ میشود؟
اگر طرفین در قرارداد روش خاصی برای ابلاغ تعیین کرده باشند، اصولاً همان روش اجرا میشود. اگر توافقی وجود نداشته باشد، مطابق ماده ۴۸۵، داور باید رأی را به دفتر دادگاه ارجاعکننده دعوا یا دادگاهی که صلاحیت رسیدگی به اصل اختلاف را دارد تسلیم کند تا ابلاغ انجام شود.
برای بررسی کامل، مطلب ابلاغ رأی داوری را بخوانید.
۱۵. آیا ابلاغ رأی داور با اظهارنامه معتبر است؟
اگر طرفین ابلاغ از طریق اظهارنامه را پذیرفته باشند، این روش قابل استناد است. اگر قرارداد درباره شیوه ابلاغ ساکت باشد، اعتبار ابلاغ با اظهارنامه ممکن است محل اختلاف قرار گیرد؛ بنابراین نباید رأی دریافتشده با اظهارنامه را نادیده گرفت.
۱۶. بعد از ابلاغ رأی داور چه باید کرد؟
اگر رأی به زیان شماست، ابتدا تاریخ ابلاغ و جهات احتمالی ابطال را بررسی کنید. اگر رأی به نفع شماست، پس از پایان مهلت اجرای داوطلبانه میتوانید درخواست اجراییه بدهید. تأخیر در بررسی رأی ممکن است باعث ازدسترفتن مهلت قانونی شود.
اعتراض و ابطال رأی داوری
۱۷. تفاوت اعتراض و ابطال رأی داور چیست؟
«اعتراض به رأی داور» اصطلاحی عمومی است؛ اما راه قانونی معمولاً طرح درخواست یا دادخواست ابطال رأی داوری است. رأی داور مانند حکم دادگاه، تجدیدنظرخواهی عادی ندارد.
توضیحات بیشتر در مقاله تفاوت اعتراض و ابطال رأی داور ارائه شده است.
۱۸. موارد ابطال رأی داور چیست؟
ماده ۴۸۹ هفت جهت اصلی برای ابطال رأی پیشبینی کرده است:
-
مخالفت رأی با قوانین موجد حق
-
صدور رأی درباره موضوعی که به داوری ارجاع نشده است
-
خروج داور از حدود اختیار
-
صدور و تسلیم رأی پس از پایان مدت داوری
-
تعارض رأی با مفاد معتبر دفتر املاک یا اسناد رسمی
-
صدور رأی توسط داورانی که مجاز به داوری نبودهاند
-
بیاعتباری قرارداد یا شرط داوری
این جهات را در راهنمای جامع ابطال رأی داوری کامل بررسی کردهایم.
۱۹. آیا اشتباه یا ناعادلانهبودن رأی برای ابطال کافی است؟
خیر. صرف نارضایتی از نتیجه، برداشت متفاوت از قرارداد یا اشتباهدانستن استدلال داور، همیشه موجب ابطال نیست. باید نشان داده شود که رأی مشمول یکی از جهات قانونی ابطال است.
۲۰. مهلت ابطال رأی داور چقدر است؟
مطابق ماده ۴۹۰، مهلت درخواست ابطال برای اشخاص مقیم ایران ۲۰ روز و برای اشخاص مقیم خارج از کشور دو ماه از تاریخ ابلاغ رأی است.
۲۱. آیا ابطال رأی داور خارج از مهلت امکانپذیر است؟
اگر درخواست خارج از مهلت تقدیم شود، دادگاه اصولاً قرار رد صادر میکند. در صورت وجود عذر موجه قانونی، دادگاه ابتدا موجهبودن عذر و زمان برطرفشدن آن را بررسی خواهد کرد. همچنین ایراد به اصل یا صحت ابلاغ میتواند در محاسبه مهلت مؤثر باشد.
۲۲. دادگاه صالح برای ابطال رأی داور کدام است؟
درخواست ابطال در دادگاهی مطرح میشود که دعوا را به داوری ارجاع داده یا صلاحیت رسیدگی به اصل اختلاف را دارد. تعیین دادگاه صالح در دعاوی ملکی، قراردادی و تجاری ممکن است نیازمند بررسی دقیق قرارداد و موضوع اختلاف باشد.
برای جزئیات بیشتر به مقاله دادگاه صالح برای ابطال رأی داوری مراجعه کنید.
۲۳. خواهان و خوانده دعوای ابطال رأی داوری چه کسانی هستند؟
هر شخصی که رأی داوری علیه حقوق او صادر شده و در ابطال آن نفع دارد، میتواند حسب شرایط پرونده درخواست ابطال کند. دعوا معمولاً علیه طرف یا طرفهایی مطرح میشود که از رأی منتفع شدهاند. خود داور اصولاً خوانده دعوای ابطال نیست.
۲۴. هزینه دادرسی ابطال رأی داور چقدر است؟
مطابق رأی وحدت رویه شماره ۸۳۶ هیأت عمومی دیوان عالی کشور، درخواست ابطال رأی داوری دعوایی غیرمالی محسوب میشود؛ بنابراین هزینه دادرسی آن بر مبنای تعرفه دعاوی غیرمالی دریافت میشود، حتی اگر موضوع رأی مالی باشد.
توضیحات بیشتر در مطلب هزینه ابطال رأی داوری آمده است.
۲۵. آیا اعتراض به رأی داور اجرای آن را متوقف میکند؟
خیر. مطابق ماده ۴۹۳، اعتراض به رأی داور بهخودیخود مانع اجرای آن نیست.
۲۶. چگونه میتوان اجرای رأی داور را متوقف کرد؟
اگر دلایل اعتراض قوی باشد، میتوان همزمان با دعوای ابطال یا در جریان رسیدگی، توقف اجرای رأی را از دادگاه درخواست کرد. دادگاه ممکن است برای صدور قرار توقف، تأمین مناسبی مطالبه کند.
شرایط آن در مقاله توقف اجرای رأی داور بررسی شده است.
۲۷. آیا رأی داور قابل تجدیدنظرخواهی یا واخواهی است؟
خود رأی داور تجدیدنظرخواهی و واخواهی عادی ندارد. بااینحال، حکمی که دادگاه در دعوای ابطال رأی داوری صادر میکند، حسب شرایط و مقررات عمومی ممکن است قابل تجدیدنظرخواهی باشد.
۲۸. آیا میتوان از رأی داوری اعاده دادرسی خواست؟
اعاده دادرسی موضوع مواد ۴۲۶ به بعد، راه عادی اعتراض مستقیم به خود رأی داور نیست. راه اصلی پیشبینیشده، درخواست ابطال در حدود جهات قانونی است. البته حکم دادگاه صادرشده درباره ابطال یا تأیید قابلیت اجرای رأی، در صورت وجود شرایط قانونی، وضعیت جداگانهای دارد.
۲۹. بعد از ابطال رأی داور چه اتفاقی میافتد؟
پس از قطعیشدن حکم ابطال، رأی داور اعتبار و قابلیت اجرای خود را از دست میدهد. اینکه اختلاف در دادگاه رسیدگی شود یا دوباره به داوری ارجاع گردد، به علت ابطال، متن قرارداد و توافق طرفین بستگی دارد.
برای توضیحات بیشتر، مطلب اقدامات بعد از ابطال رأی داور را بخوانید.
۳۰. آیا رأی داور اعتبار امر مختوم دارد؟
رأی داوری معتبر، اصولاً میان همان طرفین و درباره همان موضوع و سبب، میتواند دارای اثر امر مختوم باشد؛ اما اگر رأی باطل یا فاقد اعتبار باشد، نمیتوان همان اثر را برای آن در نظر گرفت.
اجرای رأی داوری
۳۱. چه زمانی میتوان برای رأی داور اجراییه گرفت؟
اگر محکومعلیه ظرف ۲۰ روز از تاریخ ابلاغ، رأی را اجرا نکند، ذینفع میتواند مطابق ماده ۴۸۸ از دادگاه صالح درخواست صدور اجراییه کند.
۳۲. اجرای رأی داور در صلاحیت کدام دادگاه است؟
دادگاهی که دعوا را به داوری ارجاع داده یا دادگاهی که صلاحیت رسیدگی به اصل دعوا را دارد، حسب مورد مسئول صدور اجراییه خواهد بود.
۳۳. برای صدور اجراییه چه مدارکی لازم است؟
معمولاً باید درخواست صدور اجراییه، اصل یا نسخه معتبر رأی داوری، قرارداد یا شرط داوری، مدرک ابلاغ رأی و مدارک هویتی یا ثبتی متقاضی ارائه شود. مدارک لازم ممکن است با توجه به پرونده متفاوت باشد.
۳۴. آیا دادگاه همیشه برای رأی داور اجراییه صادر میکند؟
خیر. دادگاه میتواند اعتبار موافقتنامه داوری، ابلاغ رأی، رعایت مدت و وجود موارد آشکار بطلان یا موانع اجرا را بررسی کند. اگر رأی مطابق ماده ۴۸۹ باطل و غیرقابل اجرا باشد، نباید برای آن اجراییه صادر شود.
برای آشنایی با مراحل اقدام، مقاله صدور اجراییه رأی داوری را مطالعه کنید.
۳۵. آیا رأی داور علیه شخص ثالث اجرا میشود؟
رأی داور اصولاً نسبت به اشخاصی معتبر است که طرف موافقتنامه داوری و فرایند داوری بودهاند. شخص ثالث را نمیتوان صرفاً به دلیل ارتباط با قرارداد، بدون وجود مبنای قانونی یا قراردادی معتبر، محکوم و رأی را علیه او اجرا کرد.
ورود شخص ثالث به داوری نیز اصولاً نیازمند پذیرش موافقتنامه و رضایت اشخاص مرتبط است.
هزینه، مسئولیت داور و نقش وکیل
۳۶. حقالزحمه داور چگونه تعیین میشود؟
در درجه اول، توافق داور یا مؤسسه داوری با طرفین ملاک است. اگر توافقی وجود نداشته باشد، حقالزحمه مطابق آییننامه حقالزحمه داوری مصوب سال ۱۴۰۱ محاسبه میشود.
جزئیات تعرفه در مقاله حقالزحمه داوری آمده است.
۳۷. پرداخت هزینه داوری بر عهده چه کسی است؟
مطابق آییننامه، اصل بر این است که پرداخت حقالزحمه داوری بر عهده طرفین باشد، مگر اینکه در قرارداد داوری ترتیب دیگری تعیین شده باشد.
۳۸. هزینه داوری در دعاوی ملکی چقدر است؟
اگر طرفین درباره حقالزحمه توافق کرده باشند، همان توافق ملاک است. در غیر این صورت، مبلغ بر اساس ارزش واقعی خواسته و تعرفه تصاعدی آییننامه محاسبه میشود. مطابق آییننامه مصوب ۱۴۰۱، حداکثر حقالزحمه در دعاوی مالی یکونیم میلیارد ریال، معادل ۱۵۰ میلیون تومان، تعیین شده است.
۳۹. آیا میتوان از داور شکایت یا خسارت مطالبه کرد؟
صرف صدور رأی به زیان یکی از طرفین، موجب مسئولیت داور نیست. مطابق ماده ۵۰۱، اگر داور بر اثر تدلیس، تقلب یا تقصیر در انجام وظیفه موجب ضرر مالی شود، ممکن است مسئول جبران خسارت باشد. در صورت ادعای تبانی یا رفتار مجرمانه نیز عنوان و دلایل باید جداگانه بررسی شود.
ابطال رأی، مطالبه خسارت و شکایت کیفری سه مسیر متفاوتاند و اثبات یکی لزوماً به معنای اثبات دیگری نیست. توضیحات بیشتر در مقاله مسئولیت و شکایت از داور ارائه شده است.
۴۰. وکیل متخصص داوری چه کمکی میکند؟
وکیل میتواند پیش از شروع اختلاف، شرط داوری را بررسی و اصلاح کند و پس از بروز اختلاف نیز در انتخاب داور، تنظیم لوایح، کنترل مدت و ابلاغ، اجرای رأی، دفاع در برابر اجراییه یا طرح دعوای ابطال همراه شما باشد.
اگر رأی داوری علیه شما صادر شده است، بهتر است متن رأی، قرارداد داوری و مدرک ابلاغ پیش از پایان مهلت بررسی شود. برای آشنایی با شیوه بررسی و نمونه پروندههای واقعی، صفحه وکیل ابطال رأی داوری در تهران را ببینید.
جمعبندی
مهمترین نکته در داوری این است که هر اختلاف یا اشتباه، الزاماً موجب ابطال رأی نمیشود. متن موافقتنامه داوری، حدود اختیار داور، مدت صدور و تسلیم رأی، نحوه ابلاغ و رعایت مهلت اعتراض، همگی در سرنوشت پرونده مؤثرند.
اگر رأی داوری دریافت کردهاید، تاریخ ابلاغ و تمام مدارک را نگهداری کنید و پیش از اقدام، مشخص کنید که پرونده شما در مرحله اعتراض، ابطال، توقف اجرا یا صدور اجراییه قرار دارد.
امکان مشاوره حضوری و غیرحضوری با مهدی سلمانیان، وکیل پایهیک دادگستری، برای بررسی دعاوی داوری و ابطال رأی داور فراهم است.
هنوز نظری برای این پست ثبت نشده است.