آیا پس از ابطال رأی داور می‌توان دوباره به داوری مراجعه کرد؟ بررسی داوری مجدد در حقوق ایران
پاسخ کوتاه: در مورد همان اختلافی که یک‌بار درباره آن رأی داوری صادر و سپس رأی باطل شده است، اصل عملی و رویه قابل اتکا این است که همان داور نمی‌تواند صرفاً با اتکاء به مأموریت قبلی دوباره رأی صادر کند. ماده ۴۹۱ قانون آیین دادرسی مدنی پس از ابطال رأی، مسیر ادامه رسیدگی در دادگاه را پیش‌بینی کرده است.
اما این قاعده را هم نباید بیش از حد توسعه داد. ابطال یک رأی داوری لزوماً به این معنا نیست که تمام شرط داوری برای همه اختلافات آینده میان طرفین از بین رفته است. همچنین طرفین همیشه می‌توانند، در حدود ماده ۴۵۴، پس از بروز اختلاف با توافق جدید همان اختلاف را دوباره به داوری بسپارند.
پس باید میان سه وضعیت تفاوت گذاشت:
-
همان اختلافی که قبلاً درباره آن رأی صادر و باطل شده است؛
-
اختلاف دیگری که هنوز در قلمرو شرط داوری قرار دارد؛
-
ارجاع مجدد همان اختلاف بر اساس یک توافق داوری جدید.
ماده ۴۹۱ چه می‌گوید؟
ماده ۴۹۱ قانون آیین دادرسی مدنی مقرر می‌کند:
اگر اصل دعوا در دادگاه مطرح بوده و از طریق دادگاه به داوری ارجاع شده باشد، پس از اعتراض و صدور حکم به بطلان رأی داور، رسیدگی به دعوا تا قطعی شدن حکم بطلان متوقف می‌ماند.
تبصره همان ماده نیز می‌گوید:
اگر ارجاع امر به داوری از طریق دادگاه نبوده و رأی داور باطل شود، رسیدگی به دعوا در دادگاه با تقدیم دادخواست انجام خواهد شد.
این ساختار نشان می‌دهد که قانون‌گذار پس از ابطال رأی، برای همان دعوا مسیر بازگشت به دادگاه را پیش‌بینی کرده است.
برای مطالعه مبانی ابطال رأی: ابطال رأی داوری
آیا همان داور می‌تواند دوباره درباره همان اختلاف رأی بدهد؟
در رویه قضایی پاسخ غالب و قابل اتکا منفی است، مگر اینکه مأموریت جدیدی بر اساس توافق تازه ایجاد شود.
در دادنامه شماره 9209970221500468 مورخ ۱۳۹۲/۰۴/۲۲، شعبه ۱۵ دادگاه تجدیدنظر استان تهران رأیی را تأیید کرد که در آن اعلام شده بود پس از ابطال رأی داوری، داور سابق دیگر صلاحیت ندارد درباره همان موضوع مجدداً رأی صادر کند.
در آن پرونده، داور پس از آنکه رأی نخست او توسط دادگاه ابطال شده بود، دوباره درباره همان اختلاف رأی صادر کرد. دادگاه بدوی با استناد به تبصره ماده ۴۹۱ نتیجه گرفت که پس از ابطال رأی، رسیدگی به همان اختلاف باید در دادگاه انجام شود و داور سابق صلاحیت رسیدگی مجدد ندارد. دادگاه تجدیدنظر نیز این استدلال را تأیید کرد.
بنابراین نمی‌توان گفت:
«اگر رأی داور باطل شد، داور می‌تواند همان پرونده را اصلاح کند و دوباره رأی بدهد.»
چنین اختیاری از قانون به‌طور خودکار به داور داده نشده است.
ابطال رأی با «اصلاح رأی» فرق دارد
گاهی تصور می‌شود اگر رأی داور به دلیل یک ایراد قانونی باطل شود، داور می‌تواند همان رأی را اصلاح و دوباره صادر کند.
این برداشت در بیشتر موارد درست نیست.
تصحیح رأی داور موضوع ماده ۴۸۷ است و ناظر به اشتباهاتی مانند سهو قلم، اشتباه در محاسبه یا موارد مشابه است؛ نه اینکه رأی توسط دادگاه باطل شده باشد و داور دوباره ماهیت اختلاف را بررسی کند.
برای جزئیات: تصحیح رأی داور
پس باید میان این دو تفکیک کرد:
-
اصلاح اشتباه مادی در رأی موجود؛
-
صدور رأی جدید پس از ابطال رأی قبلی.
دومی نیازمند بررسی مجدد مبنای صلاحیت داور است.
اگر علت ابطال رأی فقط شکلی باشد، آیا داوری خودبه‌خود تکرار می‌شود؟
خیر.
یکی از ایرادات متن‌های رایج درباره «تکرارپذیری داوری» همین است که بین ابطال شکلی و ماهوی، یک قاعده خودکار ساخته می‌شود؛ مثلاً گفته می‌شود اگر رأی به دلیل ابلاغ یا تشریفات باطل شود، داوری مجدد خودبه‌خود ممکن است.
ماده ۴۹۱ چنین تفکیکی نکرده است.
حتی اگر علت ابطال، ایرادی باشد که به اصل شرط داوری لطمه نزند، باز هم نمی‌توان نتیجه گرفت همان داور بدون مبنای جدید صلاحیت دارد همان اختلاف را دوباره رسیدگی کند.
آنچه باید بررسی شود این است که:
-
مأموریت داور قبلی خاتمه یافته یا خیر؛
-
شرط داوری فقط برای همان اختلاف خاص بوده یا یک شرط عام و مستمر است؛
-
طرفین بعد از ابطال چه توافقی دارند؛
-
و آیا موضوع جدید، همان دعوای سابق است یا اختلاف دیگری.
اگر شرط داوری هنوز معتبر باشد چه؟
این قسمت بسیار مهم است.
ابطال یک رأی داوری الزاماً به معنی بطلان خود شرط داوری نیست.
برای مثال ممکن است قرارداد مقرر کرده باشد:
«کلیه اختلافات ناشی از تفسیر، اجرا و آثار این قرارداد از طریق داوری حل‌وفصل می‌شود.»
اگر داور درباره یک اختلاف مشخص رأی داده و آن رأی باطل شده باشد، ممکن است شرط داوری نسبت به اختلافات دیگر و مستقلی که هنوز رسیدگی نشده‌اند، همچنان معتبر باشد.
نظریه مشورتی شماره 7/1402/402 مورخ ۱۴۰۲/۰۸/۲۹ اداره کل حقوقی قوه قضاییه نیز در همین جهت اهمیت دارد. طبق این نظریه، حکم ماده ۴۹۱ ناظر بر موردی است که رأی قبلی درباره همان موضوع دعوا صادر و باطل شده است. اگر داور فقط درباره بخشی از موضوع اختلاف رأی داده باشد و آن رأی باطل شود، مادامی که داوری به علتی مانند پایان مدت از بین نرفته، رسیدگی داور به دیگر اختلافات موضوع داوری الزاماً ممنوع نیست.
پس:
ابطال رأی در موضوع «الف» لزوماً صلاحیت داور درباره موضوع مستقل «ب» را از بین نمی‌برد.
تفاوت «همان اختلاف» با «اختلاف دیگر»
این تفکیک، کلید حل مسئله است.
همان اختلاف
اگر موضوعی که داور بار دوم بررسی می‌کند همان خواسته، همان سبب و همان اختلافی باشد که درباره آن رأی صادر شده و رأی نیز باطل شده است، ماده ۴۹۱ و رویه قضایی، ادامه رسیدگی در دادگاه را تقویت می‌کند.
اختلاف دیگر
اگر قرارداد شامل شرط داوری عام باشد و بعداً اختلاف دیگری درباره بخش دیگری از قرارداد ایجاد شود، ابطال رأی نخست لزوماً شرط داوری را برای این اختلاف جدید از بین نمی‌برد.
در یک رأی منتشرشده از شعبه ۶ دادگاه تجدیدنظر استان تهران نیز این دیدگاه دیده شده که ابطال رأی داور درباره یک موضوع، مانع از صلاحیت داور نسبت به سایر اختلافاتی که همچنان در قلمرو شرط داوری هستند، نیست.
آیا طرفین می‌توانند بعد از ابطال رأی دوباره همان اختلاف را به داوری بدهند؟
بله، با توافق جدید.
ماده ۴۵۴ قانون آیین دادرسی مدنی اصل ارجاع اختلاف به داوری را بر پایه تراضی پذیرفته است.
بنابراین حتی اگر مأموریت قبلی داور درباره همان اختلاف خاتمه یافته باشد، طرفین می‌توانند بعد از ابطال رأی با یک توافق روشن و جدید مقرر کنند:
-
همان اختلاف دوباره داوری شود؛
-
داور جدیدی انتخاب شود؛
-
یا حتی همان شخص مجدداً به عنوان داور تعیین شود، مشروط به نبود مانع قانونی و وجود توافق معتبر.
اما این صلاحیت جدید از توافق جدید طرفین ناشی می‌شود، نه از مأموریت قبلی داور.
برای تنظیم صحیح توافق داوری: شرط داوری چیست و چگونه بنویسیم؟
آیا همان شخص می‌تواند دوباره داور شود؟
از نظر قانونی، صدور رأی قبلی به‌تنهایی همیشه موجب ممنوعیت دائمی شخص از داوری نیست.
اما دو مسئله باید جداگانه بررسی شود:
۱. آیا توافق جدیدی وجود دارد؟
اگر طرفین دوباره همان شخص را صریحاً برای داوری انتخاب کنند، مبنای صلاحیت جدید ایجاد می‌شود.
۲. آیا بی‌طرفی او مخدوش شده است؟
اگر رأی قبلی به دلایلی ابطال شده که در استقلال، بی‌طرفی یا صلاحیت شخص داور تردید جدی ایجاد می‌کند، انتخاب دوباره همان شخص می‌تواند محل ایراد باشد.
در یک نشست قضایی نیز این دیدگاه مطرح شده که صرف اظهارنظر قبلی به‌تنهایی مانع داوری مجدد نیست، مگر اینکه موجب تردید موجه در استقلال یا بی‌طرفی داور شود.
بنابراین از نظر عملی، پس از ابطال رأی، انتخاب داور جدید معمولاً کم‌ریسک‌تر است.
اگر قرارداد داوری یا شرط داوری باطل شده باشد چه؟
اینجا وضعیت روشن‌تر است.
اگر علت ابطال رأی این باشد که قرارداد رجوع به داوری بی‌اعتبار بوده، دیگر نمی‌توان بر اساس همان توافق باطل، دوباره داوری کرد.
بند ۷ ماده ۴۸۹ نیز بی‌اعتباری قرارداد رجوع به داوری را از جهات بطلان رأی می‌داند.
در این وضعیت دو راه کلی وجود دارد:
-
رسیدگی اختلاف در دادگاه؛
-
یا انعقاد یک توافق داوری جدید و معتبر، اگر از نظر قانونی امکان داوری درباره موضوع وجود داشته باشد.
برای جزئیات: بی‌اعتباری قرارداد رجوع به داوری؛ بند ۷ ماده ۴۸۹
اگر رأی به علت خروج از حدود اختیار باطل شده باشد چه؟
اگر داور درباره موضوعی خارج از حدود اختیار خود رأی داده باشد، باید ابتدا مشخص شود:
-
آیا بخش خارج از اختیار از بقیه رأی قابل تفکیک بوده؛
-
آیا همان موضوع اساساً در قلمرو شرط داوری قرار داشته؛
-
و آیا مأموریت داور نسبت به بخش باقی‌مانده هنوز ادامه دارد.
بند ۳ ماده ۴۸۹ حتی امکان ابطال فقط قسمت خارج از اختیار را پیش‌بینی کرده است.
برای مطالعه بیشتر: صدور رأی داور خارج از حدود اختیار
پس ابطال جزئی رأی را نباید همیشه معادل خاتمه تمام رابطه داوری دانست.
اگر رأی به علت انقضای مدت داوری باطل شده باشد چه؟
اگر رأی پس از انقضای مدت داوری صادر و تسلیم شده و بر اساس بند ۴ ماده ۴۸۹ باطل شود، یکی از مسائل اصلی این است که مدت مأموریت داور پایان یافته است.
در چنین حالتی همان داور نمی‌تواند صرفاً به استناد توافق قبلی و بدون تمدید یا توافق تازه، دوباره رأی صادر کند.
برای ادامه داوری معمولاً باید مبنای معتبر جدیدی برای صلاحیت داور ایجاد شود؛ مثلاً توافق طرفین بر تمدید یا ارجاع مجدد، مشروط به اینکه چنین توافقی از نظر زمانی و حقوقی امکان‌پذیر باشد.
برای مطالعه بیشتر:
بعد از قطعی شدن حکم ابطال، دادگاه چه می‌کند؟
این موضوع بستگی دارد که داوری چگونه آغاز شده باشد.
اگر دعوا ابتدا در دادگاه مطرح و سپس به داوری ارجاع شده باشد
مطابق ماده ۴۹۱، رسیدگی دادگاه تا قطعی شدن حکم ابطال رأی متوقف می‌ماند. پس از قطعی شدن بطلان، مانع ادامه رسیدگی دادگاه برطرف می‌شود.
اگر داوری قراردادی بوده و پرونده‌ای در دادگاه وجود نداشته باشد
طبق تبصره ماده ۴۹۱، ذی‌نفع برای رسیدگی ماهوی باید دادخواست دعوای اصلی را در دادگاه صالح مطرح کند.
این نکته مهم است؛ چون دادگاهی که رأی داور را باطل می‌کند، صرفاً به علت ابطال رأی، خودبه‌خود وارد ماهیت اصل اختلاف نمی‌شود.
برای اقدامات بعد از ابطال: اقدامات بعد از ابطال رأی داور
آیا ابطال رأی داور باعث اعتبار امر مختومه نسبت به اصل اختلاف می‌شود؟
خیر.
وقتی رأی داور باطل می‌شود، دادگاه در دعوای ابطال اصولاً درباره اصل حق و ماهیت اختلاف طرفین حکم نهایی صادر نمی‌کند؛ بلکه اعتبار رأی داوری را از منظر جهات قانونی ماده ۴۸۹ بررسی می‌کند.
بنابراین اصل اختلاف ممکن است همچنان نیازمند رسیدگی باشد.
رأی وحدت رویه شماره ۸۳۶ مورخ ۱۴۰۲/۰۶/۲۸ هیأت عمومی دیوان عالی کشور نیز در تحلیل ماهیت دعوای ابطال تأکید می‌کند که رسیدگی دادگاه در این دعوا ناظر به وضعیت رأی داور است و دادگاه در این مرحله به حل‌وفصل ماهوی نزاع اصلی نمی‌پردازد.
اما اینکه اختلاف بعدی باید در دادگاه رسیدگی شود یا بر اساس یک توافق داوری معتبر جدید دوباره به داوری برود، موضوع جداگانه‌ای است.
آیا می‌توان بدون توافق طرف مقابل دوباره داوری را شروع کرد؟
در مورد همان اختلافی که رأی آن ابطال شده، نمی‌توان با اطمینان گفت یکی از طرفین صرفاً با مراجعه دوباره به داور قبلی می‌تواند چرخه داوری را از نو آغاز کند.
اگر طرف مقابل با داوری مجدد موافق نباشد، ماده ۴۹۱ و رویه قضایی یادشده مبنای قوی برای مراجعه به دادگاه ایجاد می‌کند.
به همین دلیل، اگر هدف ادامه داوری درباره همان اختلاف است، امن‌ترین مسیر حقوقی وجود یک توافق جدید، صریح و بدون ابهام است.
چند سؤال پرتکرار
آیا ابطال رأی داور یعنی شرط داوری هم باطل شده است؟
خیر، لزوماً. ممکن است رأی به علت ایراد در نحوه رسیدگی، خروج از اختیار یا مدت باطل شده باشد، در حالی که اصل شرط داوری همچنان معتبر باشد.
آیا همان داور بعد از ابطال رأی می‌تواند رأی جدید بدهد؟
بدون توافق جدید و نسبت به همان اختلاف، رویه قضایی معتبری وجود دارد که چنین صلاحیتی را نمی‌پذیرد. اگر طرفین مجدداً او را انتخاب کنند، موضوع باید بر اساس توافق جدید بررسی شود.
اگر فقط یکی از چند اختلاف موضوع قرارداد داوری رسیدگی شده باشد چه؟
طبق نظریه مشورتی 7/1402/402، ابطال رأی نسبت به یک موضوع لزوماً مانع رسیدگی داور به دیگر اختلافات تحت شرط داوری نیست، مشروط بر اینکه مأموریت داوری به دلیل دیگری مانند پایان مدت زایل نشده باشد.
آیا علت شکلی یا ماهوی ابطال به‌تنهایی تعیین‌کننده است؟
خیر. تقسیم‌بندی «ابطال شکلی = داوری مجدد» و «ابطال ماهوی = دادگاه» بیش از حد ساده است. باید مبنای صلاحیت داور، موضوع اختلاف، اعتبار شرط داوری، مدت و متن حکم ابطال با هم بررسی شوند.
اگر طرفین بعد از ابطال رأی هیچ توافقی نکنند چه؟
برای همان اختلاف، ماده ۴۹۱ مسیر رسیدگی در دادگاه را پیش‌بینی کرده است.
جمع‌بندی
«تکرارپذیری داوری» در حقوق ایران یک اصل مطلق نیست.
در مورد همان اختلافی که یک‌بار درباره آن رأی صادر و رأی باطل شده است، نمی‌توان فرض کرد داور قبلی همچنان صلاحیت دارد دوباره رأی صادر کند. ماده ۴۹۱ قانون آیین دادرسی مدنی و دادنامه قطعی شعبه ۱۵ دادگاه تجدیدنظر تهران، بازگشت همان اختلاف به دادگاه را تأیید می‌کنند.
اما از سوی دیگر، ابطال یک رأی لزوماً باعث نابودی کامل شرط داوری نمی‌شود. شرط داوری ممکن است نسبت به اختلافات دیگر همچنان معتبر باشد و نظریه مشورتی 7/1402/402 نیز همین تفکیک را پذیرفته است.
همچنین طرفین می‌توانند پس از ابطال رأی با توافق جدید همان اختلاف را دوباره به داوری ارجاع دهند.
بنابراین پاسخ دقیق به سؤال «آیا بعد از ابطال رأی می‌توان دوباره داوری کرد؟» این است:
برای همان اختلاف و بدون توافق جدید، اصل قابل اتکا بازگشت به دادگاه است؛ برای اختلافات دیگرِ مشمول شرط داوری یا در صورت توافق جدید طرفین، امکان داوری همچنان می‌تواند وجود داشته باشد.
اگر رأی داوری شما ابطال شده و اکنون درباره ادامه رسیدگی اختلاف وجود دارد، باید متن شرط داوری، حکم قطعی ابطال، علت ابطال، موضوع رأی قبلی و مدت داوری هم‌زمان بررسی شود.
برای مطالعه مکمل:
ابطال رأی داوری |
اقدامات بعد از ابطال رأی داور |
شرط داوری
ارتباط با وکیل متخصص داوری
اگر رأی داوری پرونده شما باطل شده و اکنون اختلاف بر سر این است که رسیدگی باید در دادگاه ادامه پیدا کند یا هنوز امکان رجوع به داوری وجود دارد، تعیین مسیر صحیح به متن شرط داوری و علت ابطال رأی بستگی دارد.
در این وضعیت معمولاً باید مشخص شود آیا مأموریت داور قبلی پایان یافته، شرط داوری نسبت به اختلافات دیگر باقی است، یا برای ارجاع مجدد همان اختلاف نیاز به توافق جدید وجود دارد.
اینجانب مهدی سلمانیان، وکیل پایه یک دادگستری و کارشناس ارشد حقوق خصوصی دانشگاه تهران، با تمرکز بر دعاوی داوری، ابطال رأی و اختلافات ناشی از قراردادهای داوری، امکان بررسی رأی ابطال‌شده، قرارداد و مسیر ادامه دعوا را دارم.
برای هماهنگی مشاوره می‌توانید از صفحه تماس با من اقدام کنید.
تذکر: این مقاله جنبه آموزشی دارد و تعیین صلاحیت داور پس از ابطال یک رأی مشخص، بدون بررسی متن قرارداد، رأی داوری و حکم ابطال امکان‌پذیر نیست.
مستندات اصلی مقاله
-
مواد ۴۵۴، ۴۸۷، ۴۸۹ و ۴۹۱ قانون آیین دادرسی مدنی
-
دادنامه شماره 9209970221500468 مورخ ۱۳۹۲/۰۴/۲۲ شعبه ۱۵ دادگاه تجدیدنظر استان تهران
-
نظریه مشورتی شماره 7/1402/402 مورخ ۱۴۰۲/۰۸/۲۹ اداره کل حقوقی قوه قضاییه
-
رأی وحدت رویه شماره ۸۳۶ مورخ ۱۴۰۲/۰۶/۲۸ هیأت عمومی دیوان عالی کشور
هنوز نظری برای این پست ثبت نشده است.