قرار عدم صلاحیت به استناد شرط داوری؛ مبانی قانونی و نکات عملی

مقدمه

در بسیاری از دعاوی قراردادی، طرفین با درج شرط داوری توافق می‌کنند که در صورت بروز اختلاف، رسیدگی خارج از دادگاه و توسط داور انجام شود. با این حال، در عمل مشاهده می‌شود که یکی از طرفین، علی‌رغم وجود شرط داوری معتبر، مستقیماً به دادگاه مراجعه و طرح دعوا می‌کند.
در چنین وضعیتی، دادگاه مکلف است به موضوع صلاحیت خود در رسیدگی توجه نموده و در صورت احراز شرط داوری معتبر، قرار عدم صلاحیت به اعتبار داوری صادر نماید.

در این پست، مفهوم، مبانی قانونی و آثار صدور قرار عدم صلاحیت به استناد شرط داوری بررسی می‌شود.

مفهوم قرار عدم صلاحیت به استناد شرط داوری

قرار عدم صلاحیت به استناد شرط داوری، تصمیمی است که دادگاه در پاسخ به طرح دعوا، به دلیل وجود توافق معتبر داوری میان طرفین صادر می‌کند.
مبنای این قرار آن است که طرفین با تراضی، صلاحیت رسیدگی را از دادگاه سلب و به داور واگذار کرده‌اند و مراجعه مستقیم به دادگاه مغایر با اراده قراردادی آنان است.

مبنای قانونی صدور قرار عدم صلاحیت

مهم‌ترین مستند قانونی در داوری داخلی، مواد ۴۵۴ و ۴۵۵ قانون آیین دادرسی مدنی است.
مطابق ماده ۴۵۴ قانون آیین دادرسی مدنی، کلیه اشخاصی که اهلیت اقامه دعوا دارند می‌توانند با تراضی، اختلافات خود را اعم از اینکه در دادگاه مطرح شده یا نشده باشد، به داوری ارجاع دهند.

همچنین ماده ۴۵۵ قانون آیین دادرسی مدنی مقرر می‌دارد که طرفین می‌توانند ضمن معامله یا به موجب قرارداد جداگانه، شرط داوری را پیش‌بینی نمایند.

بر این اساس، هرگاه شرط داوری:

• معتبر باشد؛

• ناظر بر اختلاف مطروحه باشد؛

• و داور یا نحوه تعیین آن مشخص شده باشد؛

دادگاه مکلف به صدور قرار عدم صلاحیت خواهد بود.

شرایط لازم برای صدور قرار عدم صلاحیت

صدور قرار عدم صلاحیت به استناد شرط داوری منوط به تحقق شرایط زیر است:

1. وجود شرط داوری معتبر در قرارداد یا توافق مستقل

2. شمول شرط داوری بر اختلاف مطروحه

3. عدم بطلان یا انقضای شرط داوری

4. ایراد به صلاحیت دادگاه در اولین جلسه رسیدگی

در صورتی که یکی از این شرایط وجود نداشته باشد، دادگاه وارد رسیدگی ماهوی خواهد شد.البته همیشه اینگونه نیست و امکان دارد بدون ایراد هم قاضی چنین نظری داشته باشد اما مطابق قانون آیین دادرسی مدنی این ایراد باید از جانب طرفین در جلسه اول دادرسی مطرح شود.توجه داشته باشید که شرط داوری از جانب طرفین قابل عدول است.

نحوه ایراد شرط داوری در دادگاه

طرفی که به شرط داوری استناد می‌کند، باید:

• در اولین جلسه دادرسی

• به‌صورت صریح

• با ارائه قرارداد حاوی شرط داوری

ایراد عدم صلاحیت دادگاه را مطرح نماید.
عدم طرح ایراد در موعد مقرر، در بسیاری از رویه‌ها به‌منزله اسقاط حق استناد به شرط داوری تلقی می‌گردد.

معنی  قرار عدم صلاحیت

قرار عدم صلاحیت به استناد شرط داوری، به معنای رد ماهوی دعوا نیست به عبارتی حقی برای طرفین شناسایی نمی شود؛ بلکه دادگاه صرفاً اعلام می‌کند که مرجع صالح برای رسیدگی، داور است نه دادگاه و به علت وجود شرط داوری دادگاه صالح به رسیدگی نیست.
در نتیجه، خواهان می‌تواند پس از صدور قرار، دعوای خود را وفق مقررات به داور ارجاع دهد.

اثر صدور قرار عدم صلاحیت

با صدور قرار عدم صلاحیت:

• دادگاه از رسیدگی ماهوی امتناع می‌کند؛

• طرفین مکلف به رجوع به داوری می‌شوند؛

• امکان ادامه رسیدگی در دادگاه وجود ندارد؛

• پرونده مختومه تلقی می‌شود مگر از حیث اعتراض به قرار.

درخصوص فرایند ابطال رای داور در این پست بیشتر بخوانید

قابلیت اعتراض به قرار عدم صلاحیت

امکان دارد شما مدعی باشید که موضوع خواسته شما در صلاحیت داور نیست و سابقا به داور اظهارنامه ارسال کرده اید و رسیدگی انجام نداده اند و به قرار عدم صلاحیت صادره به استناد شرط داوری، معترض باشید،این قرار  قابل تجدیدنظرخواهی است اما چون با وجود تجدیدنظر خواهی اماکن مراجعه به داور هم ندارید و باید منتظر باشید تا دادگاه تجدیدنظر رای قطعی در خصوص عدم صلاحیت صادر نماید لذا قبل از اقدام به تجدیدنظر باید دلایل شما توسط وکیل متخصص داوری سنجیده شود تا زمان را از دست ندهید برای احقاق حق خود.
دادگاه تجدیدنظر در این مرحله صرفاً به وجود، اعتبار و شمول شرط داوری رسیدگی می‌کند و وارد ماهیت اختلاف نمی‌شود.

جمع‌بندی

وجود شرط داوری معتبر، دادگاه را از رسیدگی به دعوا منع می‌کند و در صورت ایراد صحیح، قرار عدم صلاحیت به اعتبار داوری صادر خواهد شد.
آشنایی با شرایط و نحوه استناد به شرط داوری، نقش مهمی در جلوگیری از اطاله دادرسی و صدور آراء قابل ابطال دارد.

مشاوره تخصصی

چنانچه در هر مرحله‌ای از تنظیم قرارداد، اعمال فسخ، داوری یا رسیدگی دادگاه این مطلب را مطالعه می‌کنید، پیشنهاد می‌کنم برای بررسی دقیق پرونده خود، با اینجانب مهدی سلمانیان
وکیل پایه یک دادگستری،
کارشناس ارشد حقوق خصوصی دانشگاه تهران،
و فعال در حوزه داوری، ابطال و دفاع از اعتبار آرای داوری
در ارتباط باشید.