طرح شکایت کیفری برای چک غیرقابل پرداخت

مقدمه

چک یکی از پرکاربردترین ابزارهای مالی در روابط تجاری و روزمره است. بسیاری از معاملات بزرگ یا حتی خریدهای ساده با صدور چک انجام می‌شود. اما زمانی که موجودی کافی در حساب صادرکننده وجود نداشته باشد یا بانک به دلایل دیگر نتواند وجه چک را پرداخت کند، دارنده چک با یک مشکل جدی روبه‌رو می‌شود: چک غیرقابل پرداخت یا همان چک برگشتی.

قانون‌گذار برای حمایت از دارنده چک و حفظ اعتبار این سند تجاری، در قانون صدور چک مقررات ویژه‌ای در نظر گرفته است. طبق مواد ۳ و ۷ این قانون، صدور چک بلامحل جرم محسوب می‌شود و قابل مجازات کیفری است. البته باید دانست که مجازات صادرکننده به معنای وصول پول چک نیست. دارنده باید هم‌زمان با شکایت کیفری یا پس از آن، برای مطالبه وجه و خسارت‌ها از طریق دادگاه حقوقی نیز اقدام کند.

  در خصوص آشنایی بیشتر با چک و اسناد تجاری مقاله ذیل را مطالعه کنید.

چه چک‌هایی قابل شکایت کیفری هستند؟

همه چک‌ها مشمول مقررات کیفری نمی‌شوند. به طور کلی، شرایط زیر باید وجود داشته باشد:

1. چک بر عهده یکی از بانک‌های ایرانی صادر شده باشد.
2. یا در ایران صادر شده ولی بر عهده یک بانک خارجی باشد.

برخی چک‌ها مثل چک‌های تضمینی، سفیدامضاء یا وعده‌دار اصولاً قابل پیگیری کیفری نیستند و تنها می‌توان از راه حقوقی وجه آن‌ها را مطالبه کرد.

شرایط و وظایف دارنده چک برای طرح شکایت

برای اینکه دارنده بتواند علیه صادرکننده شکایت کیفری مطرح کند، باید این وظایف قانونی را رعایت کند:

• ظرف شش ماه از تاریخ صدور چک آن را به بانک ارائه دهد.
• اگر وجه پرداخت نشد، گواهی عدم پرداخت از بانک دریافت کند.
• ظرف شش ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت به دادسرا مراجعه و شکایت کیفری ثبت کند.

اگر این مهلت‌ها رعایت نشود، حق شکایت کیفری از بین می‌رود و دارنده فقط می‌تواند از طریق دعوای حقوقی اقدام کند.

در خصوص دیگر موارد طرح دعوایی چک بیشتر بدانید.

شاکی چه کسی است؟

• تنها دارنده قانونی چک می‌تواند شکایت کیفری مطرح کند؛ یعنی کسی که گواهی عدم پرداخت به نام او صادر شده باشد.
• اگر چک بعد از برگشت به شخص دیگری منتقل شود، منتقل‌الیه حق شکایت کیفری ندارد؛ مگر اینکه انتقال به صورت قهری (مانند ارث) باشد.
• دارنده می‌تواند شخصی را برای وصول چک به بانک معرفی کند، به شرط اینکه نام و نشانی خود را پشت چک نوشته و نمایندگی او را تصریح کرده باشد. در این حالت، گواهی عدم پرداخت به نام دارنده صادر می‌شود و حق شکایت برای او محفوظ خواهد ماند.
• اگر دارنده بعد از طرح شکایت، چک را به دیگری انتقال دهد یا حقوق خود را واگذار کند، پرونده کیفری متوقف خواهد شد.

علیه چه کسی می‌توان شکایت کرد؟

• شکایت کیفری تنها علیه صادرکننده چک امکان‌پذیر است.
• ضامنان و ظهرنویسان مسئولیت کیفری ندارند، اما از نظر حقوقی می‌توان علیه آن‌ها طرح دعوی کرد.
• اگر چک توسط نماینده‌ای (مانند وکیل یا مدیر شرکت) صادر شود، در این صورت هم نماینده صادرکننده و هم صاحب حساب (اصیل) متضامناً مسئول پرداخت وجه چک هستند.

سوالات متداول

۱. آیا با مجازات صادرکننده، پول چک وصول می‌شود؟
خیر. مجازات تنها جنبه کیفری دارد. برای دریافت وجه باید دادخواست حقوقی یا درخواست ضرر و زیان ارائه شود.

۲. مهلت شکایت کیفری چقدر است؟

• شش ماه از تاریخ صدور چک برای مراجعه به بانک و دریافت گواهی عدم پرداخت.
• شش ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت برای شکایت کیفری.

۳. اگر دارنده بعد از طرح شکایت، چک را منتقل کند چه می‌شود؟
در این صورت تعقیب کیفری متوقف خواهد شد.

۴. علیه چه اشخاصی می‌توان اقدام کیفری کرد؟
فقط علیه صادرکننده چک، نه ضامن و نه ظهرنویس.

۵. اگر چک به نمایندگی صادر شده باشد چه می‌شود؟
در این حالت، هم نماینده و هم صاحب حساب به‌طور مشترک مسئول پرداخت خواهند بود.

نقش وکیل در شکایت چک

پیگیری پرونده‌های مربوط به چک، چه از نظر کیفری و چه حقوقی، تشریفات و ظرافت‌های خاصی دارد. هر اشتباه کوچک در تنظیم شکایت یا دادخواست ممکن است باعث از دست رفتن حقوق دارنده شود. به همین دلیل، مشورت یا همکاری با یک وکیل متخصص در دعاوی چک می‌تواند بسیار مؤثر باشد.
وکیل می‌تواند:

• شکایت کیفری را به شکل صحیح و کامل تنظیم کند.
• هم‌زمان دادخواست حقوقی برای وصول وجه و خسارات مطرح نماید.
• در جلسات دادگاه از حقوق موکل دفاع کند.
• با تجربه خود، روند رسیدگی را تسریع کرده و بهترین راهکارها را ارائه دهد.

نتیجه‌گیری

چک برگشتی یکی از مهم‌ترین چالش‌های حقوقی و مالی در جامعه است که گاهی به مشکلات جدی برای دارنده منجر می‌شود. قانونگذار با پیش‌بینی مجازات کیفری برای صادرکننده چک بلامحل، تلاش کرده است از اعتبار این سند تجاری محافظت کند. با این حال، باید توجه داشت که شکایت کیفری صرفاً برای مجازات است و به معنای دریافت وجه چک نیست.

بنابراین، بهترین راهکار برای دارنده چک این است که در کنار شکایت کیفری، برای وصول وجه و خسارات نیز دادخواست حقوقی ارائه کند. رعایت مهلت‌های قانونی و استفاده از مشاوره حقوقی یا همراهی وکیل متخصص می‌تواند مسیر دستیابی به حق را بسیار کوتاه‌تر و مطمئن‌تر سازد.