اسقاط حق اعتراض به رأی داور | ابعاد حقوقی، شرایط اعتبار و رویه دادگاه‌ها

چکیده:
اسقاط حق اعتراض به رأی داور به معنی صرف‌نظر کردن طرفین یا یکی از آنان از حق اعتراض به رأی داوری است. اما این اسقاط همیشه قطعی نیست و رویه دادگاه‌ها و نظریات علمی درباره اعتبار و حدود آن، نکات مهمی دارد که در این مقاله به زبان ساده بررسی شده است.

اسقاط حق اعتراض به رأی داور یعنی چه؟

اسقاط حق اعتراض یعنی طرف یا طرفین قرارداد، صریحاً یا ضمنی، اعلام کنند که پس از صدور رأی داور، دیگر قصد اعتراض، تجدیدنظر یا ابطال رأی را ندارند. این شرط می‌تواند در متن قرارداد اولیه، در هنگام ارجاع اختلاف به داوری یا حتی پس از صدور رأی داور با توافق جداگانه ذکر شود.

آیا اسقاط حق اعتراض به رأی داور همیشه معتبر است؟

اختلاف‌نظر در حقوق ایران

در نظریات و آراء دادگاه‌ها، اعتبار اسقاط حق اعتراض به رأی داور با چند سؤال مهم روبه‌روست:

۱. آیا حق اعتراض به رأی داور مانند سایر حقوق خصوصی طرفین قابل اسقاط است؟
۲. آیا اسقاط این حق، مطلق است یا شامل استثناهایی می‌شود؟
۳. اگر طرفین حق اعتراض را ساقط کنند اما رأی داور بر خلاف نظم عمومی یا حاوی تقلب و فساد باشد، آیا باز هم اسقاط معتبر است؟

نظر اداره کل حقوقی قوه قضاییه و آراء دیوان عالی کشور

• طبق نظریه اداره حقوقی (نظریه شماره ۷۹۷۲/۷ مورخ ۸۰/۵/۲۰)، حق اعتراض به رأی داور، جز در موارد مذکور در ماده ۴۸۹ قانون آیین دادرسی مدنی، قابل اسقاط است. یعنی طرفین می‌توانند حق اعتراض به جز موارد مهم و استثنایی (مانند تقلب داور، صدور رأی خلاف قانون یا نظم عمومی و...) را ساقط کنند.
• دیوان عالی کشور (در آراء متعدد از جمله رأی ۸۸/۱۲/۱۷ و رأی ۶۴/۳/۲۹) تأکید می‌کند که اگر اسقاط حق اعتراض در قرارداد یا توافق صریح باشد، اصل بر اجرای اراده طرفین است؛ اما باز هم دادگاه نسبت به موارد نظم عمومی و مواردی که قانوناً قابل اسقاط نیستند، رسیدگی می‌کند.

اسقاط حق اعتراض مطلق است یا نسبی؟

به‌طور کلی:

• اسقاط حق اعتراض نسبی است.
  یعنی در مواردی که رأی داور قابل ابطال به دلایل مرتبط با نظم عمومی، تقلب، فساد، صدور رأی خارج از موضوع داوری یا بدون رعایت تشریفات قانونی باشد، حتی با وجود اسقاط صریح، دادگاه می‌تواند رسیدگی و رأی را ابطال کند.
• در سایر موارد (اختلافات مالی یا قراردادی که نظم عمومی نقض نشده)، اسقاط حق اعتراض معتبر و موثر است.

اسقاط حق اعتراض صریح و ضمنی

• اسقاط صریح:
  مثلاً در قرارداد ذکر شود: «طرفین حق هرگونه اعتراض و درخواست ابطال رأی داور را از خود ساقط نمودند.»
• اسقاط ضمنی:
  اگر محکوم‌علیه رأی داور را بدون اعتراض بپذیرد یا رأی را اجرا کند، دادگاه ممکن است این رفتار را اسقاط ضمنی بداند، اما در عمل اعتبار اسقاط صریح بیشتر است.

اسقاط حق اعتراض به رأی داور در صورت صلح و سازش پس از اختلاف

یکی از مواردی که در رویه قضایی و دکترین حقوقی مطرح شده، سقوط حق اعتراض به رأی داور در نتیجه صلح و سازش طرفین پس از صدور رأی داور است.

گاهی پیش می‌آید که پس از صدور رأی داور و حتی قبل از اجرای آن، طرفین به هر دلیل (مثلاً برای جلوگیری از ادامه اختلاف یا سرعت گرفتن روند کار) با یکدیگر صلح و سازش می‌کنند و به توافق جدیدی می‌رسند که یا خود رأی داور را می‌پذیرند، یا درباره مطالبات گذشته به نحو دیگری توافق می‌کنند.

رأی دیوان عالی کشور و رویه دادگاه‌ها

در این شرایط، دادگاه‌ها و به‌ویژه دیوان عالی کشور معمولاً معتقدند اگر طرفین صلح و سازش کنند و کلیه دعاوی سابق خود را نسبت به موضوع اختلاف و رأی داور مختومه اعلام نمایند، دیگر حقی برای اعتراض یا ابطال رأی داور باقی نمی‌ماند.

طبق یکی از آرای مهم  دیوان عالی کشور، اگر یکی از طرفین، پس از صدور رأی داور با طرف مقابل صلح کند و تمامی دعاوی گذشته را مختومه اعلام نماید، دیگر امکان درخواست ابطال یا اعتراض به رأی داور نسبت به همان موضوع وجود ندارد.
در این پست در مورد ابطال رای داور بیشتر بخوانید

نکته مهم:
در این حالت، حتی اگر یکی از طرفین بعدها بخواهد نسبت به رأی داور ابطال یا اعتراض مطرح کند، دادگاه به استناد توافق و صلح صورت‌گرفته، دعوا را رد می‌کند؛ چرا که اراده طرفین به پایان یافتن اختلاف و مختومه‌شدن کلیه دعاوی سابق تعلق گرفته است.

مثال عملی

فرض کنید بعد از صدور رأی داور، طرفین به این نتیجه می‌رسند که به جای پیگیری اعتراض یا اجرای رأی، توافقی جدید (مثلاً تقسیم مال، یا پرداخت مبلغ مشخصی) منعقد کنند و در متن صلح‌نامه قید شود:
 «طرفین کلیه دعاوی سابق خود نسبت به این قرارداد و رأی داور را مختومه و حق هرگونه اعتراض یا طرح دعوا را از خود ساقط نمودند.»

در این صورت، اگر یکی از طرفین بعداً بخواهد با استناد به جهات ابطال رأی داور، اقامه دعوا کند، دادگاه به احتمال بسیار زیاد با استناد به صلح‌نامه، دعوا را رد خواهد کرد.

جمع‌بندی این بخش

بنابراین، صلح و سازش طرفین پس از اختلاف و صدور رأی داور، منجر به اسقاط حق اعتراض به رأی داور نسبت به همان موضوع می‌شود، مشروط بر آنکه اراده طرفین برای مختومه شدن کلیه دعاوی سابق کاملاً روشن و صریح باشد.

مثال عملی و رویه دادگاه‌ها

فرض کنید در یک قرارداد مشارکت، طرفین شرط کنند: «رأی داور قطعی و غیرقابل اعتراض است.» اگر پس از صدور رأی، یکی از طرفین درخواست ابطال کند، دادگاه ابتدا بررسی می‌کند که آیا دلایل ابطال مربوط به نظم عمومی و  از موارد ماده ۴۸۹ است یا خیر (مثلاً داور رشوه گرفته یا صلاحیت نداشته)،  در این موارد حتی با وجود اسقاط، دادگاه باید به موضوع رسیدگی کند.

نکات کلیدی

• اسقاط باید صریح و روشن باشد؛ در ابهام، اصل بر بقای حق اعتراض است.
• اگرچه طرفین می‌توانند حق اعتراض به رأی داور را اسقاط کنند، اما نظم عمومی، تقلب، فساد و برخی جهات مهم قانونی مانند ماده 489 قانون آیین دادرسی مدنی هرگز قابل اسقاط نیستند.
• پذیرش یا اجرای بدون اعتراض رأی داور، می‌تواند گاهی اسقاط ضمنی محسوب شود، اما همیشه کافی نیست.
• توصیه حقوقی: اگر هدف قطعی‌شدن رأی داور است، اسقاط حق اعتراض باید با مشورت وکیل و به‌صورت صریح و کامل در قرارداد آورده شود.

سوالات متداول (FAQ)

۱. آیا طرفین می‌توانند حق اعتراض به رأی داور را ساقط کنند؟
بله، اما فقط در مواردی که رأی داور خلاف نظم عمومی یا موارد ماده ۴۸۹ نباشد.

۲. اسقاط حق اعتراض به رأی داور چه زمانی معتبر نیست؟
در مواردی مثل فساد داور، تقلب، صدور رأی بر خلاف قوانین موجد حق ، یا صدور رأی در موضوعی خارج از صلاحیت داور .
همه چیز درباره قوانین موجد حق

۳. اسقاط ضمنی حق اعتراض هم معتبر است؟
در برخی موارد (مانند اجرای رأی بدون اعتراض)، دادگاه ممکن است رفتار را اسقاط ضمنی بداند، اما اسقاط صریح معتبرتر است.

۴. اگر اسقاط حق اعتراض در قرارداد نباشد چه می‌شود؟
اصل بر بقای حق اعتراض است و هر یک از طرفین می‌توانند درخواست ابطال رأی داور را در مهلت قانونی مطرح کنند.

ارتباط مستقیم با وکیل متخصص داوری

اگر در زمینه اسقاط حق اعتراض به رأی داور، تنظیم قرارداد داوری، یا هرگونه دعوای مرتبط با مواد ۴۵۴ تا ۵۰۱ قانون آیین دادرسی مدنی سؤال یا نیاز به مشاوره دارید، همین حالا با من، مهدی سلمانیان، وکیل پایه یک دادگستری و متخصص دعاوی داوری تماس بگیرید.

تجربه من در حل تخصصی اختلافات داوری، دعاوی ابطال رأی داور و ارائه مشاوره حقوقی به افراد، شرکت‌ها و فعالان اقتصادی، می‌تواند مسیر شما را برای دستیابی به بهترین نتیجه هموار کند.

امکان مشاوره حضوری و غیرحضوری فراهم است.
برای طرح پرسش یا رزرو وقت مشاوره کافی است با شماره‌های درج‌شده در سایت تماس بگیرید یا از طریق فرم مشاوره آنلاین اقدام کنید.

یک تصمیم حقوقی درست، نتیجه‌ای مطمئن را برای شما به همراه دارد.