رویه قضایی: خسارت تأخیر تأدیه در چک یا سفته که «وجه التزام» باشد
موضوع این است که:
اگر چک یا سفته، نه بهعنوان سند پرداخت بدهی، بلکه بهعنوان تضمین انجام تعهد (وجه التزام) صادر شده باشد، آیا خسارت تأخیر تأدیه به آن تعلق میگیرد؟
پاسخ غالب رویه قضایی: خیر.
1) استدلال اصلی رویه قضایی
وقتی چک یا سفته بهعنوان وجه التزام قراردادی تنظیم شده باشد:
• این سند ماهیت جبرانی دارد
• صادرکننده آن را برای تضمین اجرای تعهد اصلی داده است
• مبلغ سند خود نقش «خسارت مقطوع توافقشده» را دارد
پس اگر طرف مقابل تعهد را انجام ندهد، متعهدٌله میتواند فقط همان مبلغ وجه التزام را مطالبه کند؛ اما مطالبه خسارت تأخیر تأدیه بر روی مبلغ وجه التزام، در حکم «مطالبه خسارت بر خسارت» است.
در حقوق ایران، طبق اصول عمومی مسئولیت مدنی،
خسارت مضاعف پذیرفته نیست.
2) مبنای قانونی و فقهی این دیدگاه
الف) ماده 230 قانون مدنی
اگر در قرارداد برای عدم انجام تعهد، وجه التزام تعیین شده باشد:
«حاکم نمیتواند متخلف را به بیشتر یا کمتر از آنچه مقرر شده است محکوم کند.»
ماده 230 تأکید دارد که:
• وجه التزام جایگزین خسارت است
• دادگاه حق افزایش ندارد
• دادگاه حق اعمال خسارت اضافی ندارد
بنابراین، تأخیر تأدیه نمیتواند بر وجه التزام بار شود.
ب) قاعده فقهی «لاضرر» و «خسارت بر خسارت»
فقه اسلامی و نظریات شورای نگهبان، دریافت خسارت روی خسارت را ناصحیح میدانند.
3) استنادهای مهم در رویه قضایی (رأی وحدت، آراء شعب)
اگرچه رأی وحدت رویه مستقیم در این موضوع نداریم، اما تعدادی رأی مهم وجود دارد:
رأی شعبه 21 دادگاه تجدیدنظر تهران
«با توجه به اینکه چک موضوع دعوا وجه التزام انجام تعهد بوده است، خسارت تأخیر تأدیه نسبت به آن قابل مطالبه نیست.»
رأی شعبه 9 دادگاه تجدیدنظر کرمان
«وجه التزام خسارت مقطوع است و مطالبه خسارت تأخیر علاوه بر آن، دریافت خسارت بر خسارت بوده و فاقد وجاهت قانونی است.»
رأی هیأت عمومی دیوان عدالت اداری در امور مشابه بانکی
عدة موارد اشاره دارد که جریمه بر جریمه ممنوع است؛ این تحلیل به موضوع سفته و چک تضمینی نیز تسری داده میشود.
4) نتیجهگیری رویه قضایی
اگر چک یا سفته:
• برای پرداخت بدهی صادر شده → خسارت تأخیر تأدیه دارد
• برای تضمین انجام تعهد (وجه التزام) صادر شده → خسارت تأخیر تأدیه ندارد
بنابراین ملاک تشخیص دادگاه:
- علت صدور سند
- عبارات قرارداد
- نوع بدهی
- شواهد و قرائن عرفی
اگر ثابت شود که سند تضمینی است، دادگاه فقط «اصل مبلغ» را حکم میدهد.
5) استثنا مهم:
اگر در قرارداد علاوه بر تعیین وجه التزام، صراحتاً ذکر شده باشد:
«در صورت تأخیر در پرداخت وجه التزام، خسارت تأخیر تأدیه نیز تعلق میگیرد»
در برخی موارد دادگاهها حکم میدهند، چون توافق خصوصی طرفین است.
6) تفاوت مهم با چک عادی (غیرتضمینی)
در چکهایی که:
• بابت معامله صادر شده
• بابت بدهی صادر شده
• بابت رد دین است
خسارت تأخیر:
• از تاریخ سررسید
• تا زمان اجرای حکم
• بر اساس نرخ تورم بانک مرکزی
قابل مطالبه است.
در نتیجه:
چک معاملاتی = خسارت تأخیر دارد
چک تضمینی = خسارت تأخیر ندارد
نمونه رای دعاوی مطالبه چک و سفته ای که به عنوان وجه التزام صادر شده است:
هنوز نظری برای این پست ثبت نشده است.